A oto ktrótki opis kilku innych wsi bieszczadzkich.
Tworylne - nieistniejąca wieś w dolinie Sanu, jedno z najpiękniejszych i najbardziej odludnych miejsc w
Bieszczadach. Przez wiele lat działała tu studencka baza namiotowa, bardzo popularna wśród miłośników tych gór.
Tworylne założono na planie wołoskim przed 1456 r. jako jedną z pierwszych górskich wsi Kmitów. W XV wieku
nazwę wsi zapisywano Tworzine lub Stworzona . W 1526 roku odnotowano istnienie cerkwi. W 1921 Tworylne
liczyło 119 domów i 721 mieszkańców (691 grekokatolików i 30 wyznania mojżeszowego). Po 17 września 1939
wieś przecięła granica biegnąca Sanem. Niemcy wybudowali tu strażnicę graniczną. Latem 1946 roku opustoszałe
po wysiedleniu ludności zabudowania spaliła kompania UPA Bira w ramach akcji żniwnej zniszczenia
pozostawionego majątku by nie dopuścić do osiedlenia się Polaków. Spalono wówczas między innymi Krywe,
Hulskie, Zatwarnicę.
W opustoszałej dolinie kręcono w !958 r. film Rancho Teksas , który przyczynił się do powstania legendy
Bieszczadzkich kowbojów. Po filmowcach pozostał barak, w którym przez kilka lat mieściła się stanica PTTK Szept
, prowadzona przez znanego bieszczadzkiego pioniera, Henryka Viktoriniego. W 1992 r. w Tworylnem odbył się
zlot radykalnej młodzieży ekologicznej Rainbow Family .
W Tworylnm wciąż można znaleźć wiele śladów dawnego życia. Z drewnianej cerkwi z 1876 pozostała
podmurówka i ruina dzwonnicy. Obok krypta grobowa pozostałość kaplicy dworskiej zbudowanej w 1893 r.
przez właściciela majątku Wincentego Łęckiego. Miejsce zabudowań dworskich można rozpoznać po
fundamentach dworu, kamiennych filarach stodoły i pięknej alei dworskiej wysadzanej wiązami, lipami i jesionami.
Przy drodze do Krywego pozostałości niemieckiej strażnicy, a dalej dwa cmentarze z zachowanymi kilkunastoma
nagrobkami. Wyżej na grzbiecie stał do 1992 żeliwny krzyż upamiętniający, według podania, miejsce gdzie spadł z
konia i zabił się pan młody jadący na wesele ( w istocie był to krzyż wzniesiony z okazji zniesienia pańszczyzny).
Zachowały się ślady zabudowań wiejskich.
Przez Tworylne przebiega nieoznakowana trasa doliny Sanu z Terki do Zatwarnicy.

W Smolniku niedaleko Nowego Łupkowa, oraz Woli Michowej w tej wiosce, gdzie czas biegnie inaczej, gdzie ludzie
żyją całkiem inaczej, mieszkają wspaniali ludzie. W tej wiosce można spotkać kobietę która przyjechała tutaj z
odległego kraju, kobieta Hinduska. To tu wraz z mężem i synkiem kupili dom, oraz prowadzą małe gospodarstwo, a w
nim hodują pawie-nie przesłyszeliście się: pawie. W zagrodzie jest ich 14 sztuk, w ogrodzeniu na podwórzu chodzą
sobie przepiękne ptaki - warto je zobaczyć. A po sąsiedzku mieszka trzech braci ,wraz z mamą, która ma około 70 lat
(jest wspaniałą kobietą. Po co ja to mówię - zwykli ludzie, rzeźbiarze, ale niezwykli. Co oni potrafią wyrzeźbić! Warto to
zobaczyć. Każdy z nich rzeźbi inaczej, po swojemu. Ich rzeźby można zobaczyć w schronisku w Smolniku w
ZAGRODZIE CHRYSZCZATA. Ci bracia to wspaniali ludzie, warto ich poznać, a wówczas nikt od nich nie odejdzie z
pustymi rękami każdy dostanie jakąś rzeźbę. Smolnik to swojskie klimaty, wspaniała cerkiew greckokatolicka, w niej
można zobaczyć cały ikonostas, a wokół cerkwi wspaniały cmentarz.
Smolnik warto odwiedzić, warto zajrzeć do wspaniałej cerkwi, na bazę Zagroda Chryszczata, a następnie ze Smolnika
wybrać się na Jeziorka Duszatyńskie przez Mików, gdzie w latach 1914-1915 w rejonie Mikowa (Masyw Chryszczatej,
przełęcz Żebrak ) doszło do zaciętych walk między broniącymi głównego grzbietu Wysokiego Działu wojskami rosyjskimi,
a nacierającymi od strony Woli Michowej wojskami austriackimi. Nad Osławą pracował młyn wodny i tartak, we wsi
była również olejarnia.
W 1947 r. w kwietniu ludność Mikowa wysiedlono do ZSSR (okolice Kamionki Buskiej), a ostatnie pięć rodzin
deportowano na Ziemie Odzyskane w 1947r. W tym samym roku zostało całkowicie spalono wioskę, wraz z cerkwią.
Dziś pozostał tylko wieniec drzew otaczający dawniej świątynię, oraz zapomniany cmentarz.
Rajskie - wieś i miejscowość letniskowa u ujścia Sanu do Jeziora Solińskiego (ok. 40 stałych mieszkańców). Nad
Sanem, na południe od obwodnicy znajdują się dwa ośrodki wczasowe górnictwa naftowego, zgrupowanie domów
letniskowych, sezonowy barek i pole namiotowe. Przy szosie stoi nowy, murowany kościół filialny.
Pierwotnie nazwa wsi brzmiała Ralskie czyli orne (pole). Rajskie było jedną z pierwszych miejscowości w górskiej
części dóbr Kmitów istniało w 1436, a w 1493 miało już cerkiew parafialną.
W 1863 r. w kronice parafialnej odnotowano: Pobłohosłowył miscewyj paroch o. Kyryło Czajkiwskyj Poliakom
propory do powstania za szczo buł protiahomszistioch nedil uwiaznenyj w Sianoci ( Pobłogosławił miejscowy
proboszcz Polakom sztandary do Powstania, za co był przez sześć tygodni więziony w Sanoku ).
W 1921 r. wieś liczyła 128 domów i 740 mieszkańców (676 grekokatolików, 6 rzymskich katolików i 58 wyznania
mojżeszowego). Na początku XX wieku Urszula hr. Golejewska ofiarowała majątek w Rajskiem siostrom ze
zgromadzenia św. Wincentego Paolo. Urządziły one na terenie dawnego dworu klasztor z kaplicą i ochronką dla
dzieci. Po II wojnie światowej wieś została całkowicie wysiedlona. Również siostry usunięto z klasztoru, w którym
przez pewien czas stacjonowało wojsko. W latach 60-tych część terenu Rajskiego zalało Jezioro Solińskie.
Murowana cerkiew z 1872 roku została wysadzona w powietrze 24 marca 1980 r., zaraz po tym jak mieszkańcy
Sakowczyka zwrócili się do władz o przekazanie jej na kościół.
Boczna droga na północ od kościoła wiedzie do osobnej grupy domów Rajskiego. Jeden z nich to tzw.
Berlingówka, która należała kiedyś do gen. Zygmunta Berlinga (1896 1980), organizatora Ludowego Wojska
Polskiego w ZSSR i dowódcy spod Lenino. Okrężną drogą gruntową przez łąki (ok. 700 m) można stąd dojść na
koniec niewielkiego półwyspu jeziora, gdzie znajduje się stary cmentarz z pozostałościami cerkwi. Na następnym,
większym półwyspie znajduje się malownicza kapliczka z Xix wieku.
Od małej obwodnicy bieszczadzkiej odchodzi w Rajskiem droga leśna w górę Sanu jedna z opcji dojścia do
obszarów dawnych wsi Tworylne i Krywe.
pdh. Mariusz Czerwiński

Harcerskie Bieszczady, część II.
fot. Piotrek Czerwiński