A oto ktrótki opis kilku innych wsi bieszczadzkich.
Tworylne -  nieistniejąca wieś w dolinie Sanu, jedno z najpiękniejszych i najbardziej odludnych miejsc w 
Bieszczadach. Przez wiele lat działała tu studencka baza namiotowa, bardzo popularna wśród miłośników tych gór. 
Tworylne założono na planie wołoskim przed 1456 r. jako jedną z pierwszych górskich wsi Kmitów. W XV wieku 
nazwę wsi zapisywano  Tworzine  lub  Stworzona . W 1526 roku odnotowano istnienie cerkwi. W 1921 Tworylne
 liczyło 119 domów i 721 mieszkańców (691 grekokatolików i 30 wyznania mojżeszowego). Po 17 września 1939 
wieś przecięła granica biegnąca Sanem. Niemcy wybudowali tu strażnicę graniczną. Latem 1946 roku opustoszałe 
po wysiedleniu ludności zabudowania spaliła kompania UPA  Bira  w ramach  akcji żniwnej    zniszczenia 
pozostawionego majątku by nie dopuścić do osiedlenia się Polaków. Spalono wówczas między innymi Krywe, 
Hulskie, Zatwarnicę. 
   W opustoszałej dolinie kręcono w !958 r. film  Rancho  Teksas  , który przyczynił się do powstania legendy 
Bieszczadzkich kowbojów. Po filmowcach pozostał barak, w którym przez kilka lat mieściła się stanica PTTK  Szept 
, prowadzona przez znanego bieszczadzkiego pioniera, Henryka Viktoriniego. W 1992 r. w Tworylnem odbył się 
zlot radykalnej młodzieży ekologicznej  Rainbow Family . 
   W Tworylnm wciąż można znaleźć wiele śladów dawnego życia. Z drewnianej cerkwi z 1876 pozostała 
podmurówka i ruina dzwonnicy. Obok krypta grobowa   pozostałość kaplicy dworskiej zbudowanej w 1893 r. 
przez właściciela majątku Wincentego Łęckiego. Miejsce zabudowań dworskich można rozpoznać po 
fundamentach dworu, kamiennych filarach stodoły i pięknej alei dworskiej wysadzanej wiązami, lipami i jesionami. 
Przy drodze do Krywego pozostałości niemieckiej strażnicy, a dalej dwa cmentarze z zachowanymi kilkunastoma 
nagrobkami. Wyżej na grzbiecie stał do 1992 żeliwny krzyż upamiętniający, według podania, miejsce gdzie spadł z 
konia i zabił się pan młody jadący na wesele ( w istocie był to krzyż wzniesiony z okazji zniesienia pańszczyzny). 
Zachowały się ślady zabudowań wiejskich.  
   Przez Tworylne przebiega nieoznakowana trasa doliny Sanu z Terki do Zatwarnicy.  
W Smolniku niedaleko Nowego Łupkowa, oraz Woli Michowej w tej wiosce, gdzie czas biegnie inaczej, gdzie ludzie 
żyją całkiem inaczej, mieszkają wspaniali ludzie. W tej wiosce można spotkać kobietę która przyjechała tutaj z 
odległego kraju, kobieta Hinduska. To tu wraz z mężem i synkiem kupili dom, oraz prowadzą małe gospodarstwo, a w 
nim hodują pawie-nie przesłyszeliście się: pawie. W zagrodzie jest ich 14 sztuk, w ogrodzeniu na podwórzu chodzą 
sobie przepiękne ptaki - warto je zobaczyć. A po sąsiedzku mieszka trzech braci ,wraz z mamą, która ma około 70 lat 
(jest wspaniałą kobietą. Po co ja to mówię - zwykli ludzie, rzeźbiarze, ale niezwykli. Co oni potrafią wyrzeźbić! Warto to
 zobaczyć. Każdy z nich rzeźbi inaczej, po swojemu. Ich rzeźby można zobaczyć w schronisku w Smolniku w 
ZAGRODZIE CHRYSZCZATA. Ci bracia to wspaniali ludzie, warto ich poznać, a wówczas nikt od nich nie odejdzie z 
pustymi rękami   każdy dostanie jakąś rzeźbę. Smolnik to swojskie klimaty, wspaniała cerkiew greckokatolicka, w niej 
można zobaczyć cały ikonostas, a wokół cerkwi wspaniały cmentarz. 
Smolnik warto odwiedzić, warto zajrzeć do wspaniałej cerkwi, na bazę Zagroda Chryszczata, a następnie ze Smolnika 
wybrać się na Jeziorka Duszatyńskie przez Mików, gdzie w latach 1914-1915 w rejonie Mikowa (Masyw Chryszczatej, 
przełęcz Żebrak ) doszło do zaciętych walk między broniącymi głównego grzbietu Wysokiego Działu wojskami rosyjskimi,
 a nacierającymi od strony Woli Michowej wojskami austriackimi. Nad Osławą pracował młyn wodny i tartak, we wsi 
była również olejarnia. 
W 1947 r. w kwietniu ludność Mikowa wysiedlono do ZSSR (okolice Kamionki Buskiej), a ostatnie pięć rodzin 
deportowano na Ziemie Odzyskane w 1947r. W tym samym roku zostało całkowicie spalono wioskę, wraz z cerkwią. 
Dziś pozostał tylko wieniec drzew otaczający dawniej świątynię, oraz zapomniany cmentarz.
Rajskie -  wieś i miejscowość letniskowa u ujścia Sanu do Jeziora Solińskiego (ok. 40 stałych mieszkańców). Nad 
Sanem, na południe od obwodnicy znajdują się dwa ośrodki wczasowe górnictwa naftowego, zgrupowanie domów
 letniskowych, sezonowy barek i pole namiotowe. Przy szosie stoi nowy, murowany kościół filialny. 
Pierwotnie nazwa wsi brzmiała  Ralskie  czyli  orne  (pole). Rajskie było jedną z pierwszych miejscowości w górskiej 
części dóbr Kmitów   istniało w 1436, a w 1493 miało już cerkiew parafialną. 
    W 1863 r. w kronice parafialnej odnotowano:  Pobłohosłowył miscewyj paroch o. Kyryło Czajkiwskyj Poliakom 
propory do powstania za szczo buł protiahomszistioch nedil uwiaznenyj w Sianoci  ( Pobłogosławił miejscowy 
proboszcz Polakom sztandary do Powstania, za co był przez sześć tygodni więziony w Sanoku ). 
   W 1921 r. wieś liczyła 128 domów i 740 mieszkańców (676 grekokatolików, 6 rzymskich katolików i 58 wyznania 
mojżeszowego). Na początku XX wieku Urszula hr. Golejewska ofiarowała majątek w Rajskiem siostrom ze 
zgromadzenia św. Wincentego Paolo. Urządziły one na terenie dawnego dworu klasztor z kaplicą i ochronką dla 
dzieci. Po II wojnie światowej wieś została całkowicie wysiedlona. Również siostry usunięto z klasztoru, w którym 
przez pewien czas stacjonowało wojsko. W latach 60-tych część terenu Rajskiego zalało Jezioro Solińskie. 
Murowana cerkiew z 1872 roku została wysadzona w powietrze 24 marca 1980 r., zaraz po tym jak mieszkańcy 
Sakowczyka zwrócili się do władz o przekazanie jej na kościół. 
    Boczna droga na północ od kościoła wiedzie do osobnej grupy domów Rajskiego. Jeden z nich to tzw. 
Berlingówka, która należała kiedyś do gen. Zygmunta Berlinga (1896   1980), organizatora Ludowego Wojska 
Polskiego w ZSSR i dowódcy spod Lenino. Okrężną drogą gruntową przez łąki (ok. 700 m) można stąd dojść na 
koniec niewielkiego półwyspu jeziora, gdzie znajduje się stary cmentarz z pozostałościami cerkwi. Na następnym, 
większym półwyspie znajduje się malownicza kapliczka z Xix wieku. 
    Od małej obwodnicy bieszczadzkiej odchodzi w Rajskiem droga leśna w górę Sanu   jedna z opcji dojścia do 
obszarów dawnych wsi Tworylne i Krywe.  

pdh. Mariusz Czerwiński
Zalew Soliński
Zobacz Bieszczady w galerii >>>
MojeKarpaty - strona główna >>>
Harcerskie Bieszczady, część II.
fot. Piotrek Czerwiński